Naš grad je oduvek bio sredina u kojoj su živeli pripadnici različitih naroda i konfesija. Dokaz tome je postojanje mnogih građevina pravoslavne, katoličke, protestantske i judaističke veroispovesti. Više o njima sugrađani su mogli nedavno da saznaju zahvaljujući Zavodu za zaštitu spomenika kulture i Turističkoj organizaciji. Reč je o programu Zrenjanin – Nacionalna prestonica kulture 2025. Vodič je bio Bojan Kojičić, istoričar umetnosti.
– Graditeljsko nasleđe je naše bogatstvo koje nam daje vrednost i identitet! Vekovima su pripadnici ovih vera živeli zajedno, međusobno se uvažavajući. Odlazili su jedni kod drugih na slave i ostale verske praznike, davali velikodušno priloge za izgradnju svojih, ali i tuđih bogomolja. Mnogo smo toga danas izgubili. Neki hramovi su na našu tragediju porušeni u ljudskom ludilu, neki ugašeni. Zato je ova šetnja i smišljena da podseti, upozna i pouči upravo tim (ne)materijalnim bogatstvima koja se moraju negovati, različitostima koje nas čine i definišu – poručio je Kojičić.
ČUVAR PRAVOSLAVLJA I JEVREJSKI BISER
Prva stanica bila je crkva Uspenja Presvete Bogorodice (Uspenska, Svetosavska – zbog ulice u kojoj se nalazi). Podignuta je 1746. za vreme vladavine Marije Terezije, ali je tokom vremena, u više navrata, dograđivana. Današnji oblik dobila je tek krajem 19. veka. Prema Kojičićevim rečima, predstavlja jedan od najstarijih sakralnih objekata u Banatu i najvredniji spomenik kulture u našem gradu.
– Reč je o tipičnoj baroknoj bogomolji kakve su se gradile po Vojvodini od druge polovine 18. do sredine 19. veka. Vredan ikonostas su naslikali bečkerečki majstori; započeo je Dimitrije Popović, a posle njegove smrti, prema predlošcima završio njegov učenik Georgije Popović u duhu ranog baroka – objasnio je Kojičić.
Naredna lokacija bilo je mesto na kojem se pre 85 godina nalazila velelepna sinagoga. Podigla ju je jevrejska zajednica 1896. godine, prema planovima čuvenog arhitekte Lipota Baumhorna iz Budimpešte. Kojičić je zainteresovanim sugrađanima ispričao da su u jevrejskom kvartu (Sarajlijina i Jevrejska) postojale i Jevrejska osnovna škola (1867), Rabinat (1894) i Dom „Hevre Kadiše” (1910).
– Kada je nemačka vojska okupirala grad 1941, jevrejsko stanovništvo je deportovano u logore, a sva imovina im je oduzeta. Sinagoga je najpre demolirana, iz nje izvučen nameštaj i dragocenosti. Zatim je minirana i srušena do temelja. Orgulje su bile izbačene na ulicu. Spasila ih je uništenja reformatska crkvena opština, koja ih je otkupila od okupatora. Danas je preostalo nekoliko elemenata ove građevine (unutrašnja dvokrilna vrata i tri vitraža čuva Jevrejska opština), stare fotografije i spomen-tabla da svedoče o njenoj zauvek izgubljenoj lepoti – kazao je naš sagovornik.
ZABORAVLjENO, A SKRIVENO BLAGO
Mnogi Zrenjaninci koji su pohađali Gimnaziju nisu ni slutili da je u njenom sastavu crkva. Sa druge strane, brojne sugrađane koji svakodnevno prolaze pored nje intrigira zašto je zatvorena.
Šetnja je bila jedinstvena prilika da se zaviri i u kapelu Svetog Stefana Mađarskog. Istoričar umetnosti veli da je izgrađena 1846, kao deo kompleksa Pijarističke gimnazije u stilu klasicizma.
Posebnu pažnju su privukle, pored orgulja, monumentalne zidne slike i dekoracija Jozefa Gojgnera, kao i tri oltarske slike od kojih je jedna Bogorodica poznata kao „Sikstinska Madona”,
kopija istoimenog Rafaelovog dela. Bogomolja je pre nekoliko godina desakralizovana, što znači da nema više tu funkciju. Reformatska (protestantska) crkva sa parohijskim domom čini jednu prostornu i religijsku celinu koja je u prošlosti bila ulepšana dekorativnom ogradom. Projektovao ju je arhitekta Ferenc Zaboratski iz Kečkemeta. Zanimljivo je da se na vrhu tornja,
umesto krsta, nalazi zvezda Severnjača.
– Radi se o jednoj od varijanata protestantizma. Najradikalnija je, jer se najviše udaljava od katoličke crkve i njene doktrine. Suština je bila povratak korenima hrišćanstva i Bibliji kao jedinom autoritetu. Reformati su protiv bilo kakve idolatrije, odnosno predstava svetaca na slikama i skulpturama. Zato je crkva u belom bez kipova, slika. Samo je predikaonica (propovedaonica) važna – saznali su znatiželjni sugrađani. U crkvi se nalaze orgulje koje su pripadale sinagogi.
RIMOKATOLIČKA I SLOVAČKA CRKVA
Na Trgu slobode, pored gradske kuće, zgrade Muzeja i pozorišta, danas dominantno mesto zauzima rimokatolička crkva – Katedrala. Građani pogrešno nazivaju centralnu novosadsku bogomolju ovim imenom, a ustvari je naša katedrala, jer tu stoluje banatski biskup. Na njenom mestu, ispričao je Kojičić, nalazila se barokna katolička građevina još od 1763. godine. Današnja je podignuta 1868, prema nacrtima arhitekte Franca Ksavera Brandajsa u duhu romantizma. Posvećena je svetom Ivanu Nepomuku, zaštitniku banatskih katolika. Unutrašnjost je raskošno dekorisana zidnim i oltarskim slikama i vitražima. Orgulje su izrađene u Vegenštajnovoj radionici u Temišvaru. Evangelička (protestantska) crkva sa parohijskim domom u Ulici cara Dušana i tri kuće u nizu u Slovačkoj čine jednu omanju ambijentalnu celinu pod zaštitom države.
– Izgradnja hrama je započeta 1846, a okončana deset godina kasnije. Međutim, opremanje enterijera trajalo je decenijama. U crkvi se nalaze vredne orgulje, takođe iz Vegenštajnove radionice, oltar – predikaonica i krstionica. Pored crkve se nalazi parohijski dom izgrađen 1928. Bio je za ono vreme moderno opremljen (ventilacioni sistem, vodovod, kupatilo) i primer visokog nivoa kulture stanovanja. U enterijeru su sačuvane tučane peći i deo starog nameštaja – kazao je Bojan Kojičić.
MIROSLAVA MALBAŠKI FOTO: PAVLE TABOROŠI
VELIKOBEČKEREČKA DŽAMIJA
Bojan Kojičić je ispričao da je sagrađena nakon osvajanja bečkerečke tvrđave, u drugoj polovini 16. veka pod Mehmed Pašom Sokolovićem. Posle odlaska Turaka, 1718. nije srušena već je služila u razne svrhe (magacin, jedno vreme i zatvor). Pored nje nalazio i amam (kupatilo). Konačno je uklonjena prilikom gradnje prve županijske zgrade 1820. godine.
