Iz Velikog Bečkereka, Petrovgrada i Zrenjanina ponikle su mnoge znamenite ličnosti. Njihova imena nose škole, bolnice, ulice, priznanja. Sugrađani su čuli za Tošu Jovanovića, velikana glume, ali ne znaju mnoge detalje iz njegovog kratkog ali plodotvornog života. U Savremenoj galeriji imaju priliku da posete izložbu „Toša Jovanović – od glumca do Narodnog pozorišta u Zrenjaninu”. Autorka postavke i propratnog kataloga je mr Aleksandra Milošević, muzejska savetnica. Kako navodi, Todor Marković rođen je 13. avgusta 1845. u kući u Neuzinskom sokaku u Velikom Bečkereku. Kada je počeo da se bavi glumom, stvorio je sebi novi identitet, jer se jedan njegov kolega, isto zvao i prezivao. Todorov otac bio je Jovan – Aća, muzičar i vođa tada popularnog „Aćinog orkestra” u Beogradu. Majka mu se zvala Sultana.
NESUĐENI BERBERIN
– Posle osnovne škole, roditelji ga zbog teških materijalnih prilika šalju na zanat u prestonicu. Opravdao je njihova očekivanja i za tri godine postao berberski kalfa. Krišom je čitao knjige i učio nemački, jer je u velikom gradu otkrivao nove svetove koji su bili izvan češljanja i štucovanja brkova. Kalfa Toša i šegrt Pera Dobrinović su od napojnica odlazili u pozorište u kojem će uklesati svoja imena i dosegnuti najviše umetničke vrednosti – navodi Aleksandra Milošević.
Prema njenim rečima, ubrzo se priključio putujućim družinama koje su u to vreme bile jedine škole o scenskoj umetnosti. Posebno su ga privlačile predstave koje je beogradski ansambl diletanata, na čelu sa Adamom Mandrovićem, priređivao u areni Velike pivare počev od 24. februara 1863. pod nazivom Narodno pozorište u Beogradu. Tada odlučuje da berberski zanat zameni glumačkim.
KARIJERA DOSTOJNA DIVLJENJA
Zabeleženo je da je Jovanović profesionalno debitovao 24. novembra 1868. na sceni Narodnog pozorišta kao Vuk Branković u komadu „Miloš Obilić ili Boj na Kosovu” Jovana Subotića. U naredne četiri godine ostvario je 40 uloga u domaćem i stranom repertoaru različitih žanrova.
Aleksandra Milošević napominje da čak i kada su predstave bile manje uspešne, kritičari su isticali Tošine kreacije i njegov novi gumački stil. To ga je, svakako, bodrilo da nastavi da se razvija u punom dahu svog talenta. Prema njenim rečima, učio je od najvećih imena naše teatarske istorije, između ostalih, Alekse Bačvanskog i Koste Trifkovića. Takođe, on je imao velik uticaj na mnoge koji su stali na „daske koje život znače”.
Tokom aktivnog glumačkog perioda, od 1868. do 1891, Toša Jovanović „uskakao” je u cipele velikih likova i junaka. Bio je: Hajduk Veljko, Karlo sedmi, Damon, car Lazar, Razumovski, Otelo, Magbet, Romeo, Stefan Nemanja, Miloš Obrenović, Ivan Aleksandrovič Hljestakov, Don Karlos, Jug Bogdan i mnogi drugi.
Važno je reći i da je bio prvak drame Hrvatskog narodnog kazališta u šest sezona. U tom periodu imao preko 500 nastupa.
POSVEĆEN TEATRU
Nije mu bio stran ni rediteljski poziv. Iza sebe je ostavio poduži spisak dela koje je postavio na scenu. O odlikama njegove glume autorka navodi sledeće.
– Put kojim se Toša Jovanović upisao u istoriju našeg pozorišta bio je postepen. Izlaskom na scenu prikrivao je teškoće i bolesti koje su ga pratile od mladih dana. Kolege i publika su cenili snagu kojom je savlađivao prepreke i usmeravao ih ka scenskim draguljima koje je upisao u našu istoriju teatra – ističe Milošević.
Uroš Pavlov, v.d. direktora zrenjaninskog pozorišta naveo je da je Toša Jovanović jedna od najznamenitijih ličnosti koje je ovaj grad iznedrio.
– Imao je važnu ulogu u kulturnoj istoriji srpskog naroda, a time je jedan od najboljih reprezenata Zrenjanina. Iz ove sveobuhvatne izložbe se može saznati mnogo važnih i interesantnih informacija o bivstvovanju Toše Jovanovića, ali i o razvitku pozorišnog života u Srbiji i Banatu. Takođe, ovaj umetnik može poslužiti kao svetao primer posvećenosti glumačkom pozivu i davanju celog sebe, naročito kad je tumačio likove iz klasične literature – istakao je Pavlov.
Publici su se obratile i Vesna Burojević, direktorka Muzeja pozorišne umetnosti Srbije i Ivana Kukolj Solarov.
MIROSLAVA MALBAŠKI FOTO: JOVAN DRNDAK NJEGOVIĆ
BOŽANSKA ISKRA GENIJA
Glumac Dragan Đorđević pročitao je deo posmrtnog govora Milorada Popovića Šapčanina. Njime se ovaj pesnik oprostio od velikog umetnika. Zabeleženo je da je Jovanović sa životne scene sišao 6. februara 1893. Hroničari navode da ga je ispratilo preko 5.000 ljudi i da je to bila jedna od najvećih sahrana u našem narodu.
– Nije to tada bio on: božanska iskra genija što je u njemu tinjala, razbuktala je dušu njegovu: nadzemaljskim pljeskom treptala je i zanosila sve nas, zadivljene slušaoce. Preobraženost njegove pojave, slatka i ognjevita beseda, osvajačkom slikom poražavahu nas, i mi – besmo poslušni i potpuno predani podanici njegovog umetničkog veličanstva na pozornici – napisao je tada Šapčanin.
